Babak 2 lan 4 : PANDHU SWARGA (BIMA BEKTI WONG TUWA)

 PARAGA PANDHU SWARGA

(BIMA BEKTI WONG TUWA) 

BABAK 2

1. Sanghyang Suratma

Sanghyang Suratma (utawa Sang Hyang Suratma) iku salah siji paraga dewa ing pewayangan Jawa lan mitologi Bali sing duwe tugas khusus, yaiku dadi pencatat amal lan tumindak manungsa sakwene urip. 

Watak lan swarane Sanghyang Suratma ing basa Jawa:

a. Watak Sanghyang Suratma

• Jujur lan Adil: Minangka petugas sing nyatet amal ("ngwilang karma" utawa ngetung tumindak), Sanghyang Suratma nduweni watak kang adil, ora kena disogok, lan jujur.
• Wicaksana lan Teliti: Panjenengane tliti banget marang kabeh tumindak manungsa, becik utawa ala, ora ana sing keliwatan.
• Tegas: Nalika njupuk nyawa utawa ngadili tumindak manungsa (ing swarga/neraka), panjenengane tumindak tegas adhedhasar hukum karma.
• Minangka Dewa Pengayom: Sanadyan tugase nyatet dosa/amal, Sanghyang Suratma uga dadi pituduh dalan bebener. 

b. Swarane Sanghyang Suratma

Ing pagelaran wayang, swarane Sanghyang Suratma biasane digambarake:

• Tenang nanging Tegas: Ora njerit utawa kasar, nanging swarane ngemu wibawa (gumedhe/berwibawa) sing gawe segan.
• Jero lan Mantep: Swara sing nggambarake kawicaksanan lan umur sing sepuh utawa dhuwur derajate.
• Wibawa (Agung): Kaya swara dewa utawa resi sing tenang, nanging saben tembung-tembunge nduweni bobot sing abot.
• Secara umum, Sanghyang Suratma dadi paraga sing medeni tumrap manungsa sing seneng tumindak ala, nanging dadi pangayom tumrap wong kang bener. 

2. Sanghyang Jogormanik 

Sanghyang Jogormanik (utawa Bhatara Jogormanik) iku salah siji dewa utawa tokoh ing jagad pewayangan (utamane pengaruh budaya Bali/Hindu Jawa) sing kagungan peran minangka pengadil atma (jiwa) ing alam kubur utawa neraka. 

Ing ngisor iki watak lan swarane Sanghyang Jogormanik ing basa Jawa:

a. Watak/Karakter Sanghyang Jogormanik

• Tegas lan Adil: Minangka petugas pengadil atma, dheweke ora pandang bulu, adil, lan tegas nindakake paukuman marang jiwa sing salah.
• Wibawa lan Medeni: Jogormanik nduweni prabawa sing medeni (angker) tumrap angkara murka, nanging dadi pangayoman kanggo kabecikan.
• Disiplin: Dheweke setya marang kuwajibane (stana) ing Tegal Penangsaran (panggonan paukuman ing mitologi Hindu-Bali).
• Wicaksana: Sanadyan medeni, dheweke tumindak adhedhasar hukum karma (bener lan luput). 

b. Swara (Gaya Bicara)

Ing pagelaran wayang, swarane Sanghyang Jogormanik biasane digambarke:

• Gedhe lan Serak: Swarane abot, gedhe, lan serak (ora cilik utawa alus).
• Tempo Alon nanging Teges: Pangucapane ora kesusu, nanging saben tembung cetha, teges, lan ngebaki swasana (wibawa).
• Nganggo Serak-Serak Basah: Iki nuduhake watak sing wengis nanging adil.

c. Gegambaran Fisik (Wayang)

Jogormanik asring digambarke minangka dewa sing medeni, kadhangkala kanthi wujud raseksa utawa dewa kanthi pasuryan sing galak kanggo nuduhake kekuwatane ngadili.

Ringkesane, Sanghyang Jogormanik iku tokoh sing nduweni watak tegas, adil, wibawa, lan medeni (angker) kanthi swara gedhe lan serak.

3. Ghorawikrama

Ghorawikrama (utawa kerep disebut Triwikrama) dudu jeneng tokoh wayang, nanging wujud utawa kaanan khusus nalika Prabu Kresna (titisan Batara Wisnu) duka banget lan ngetokake kakuwatan maksimal. 

Ing ngisor iki watak lan swarane nalika Kresna dadi Ghorawikrama (Triwikrama):

a. Watak Ghorawikrama (Kresna Triwikrama)

• Murka lan Duka (Sangat Marah): Wujud iki metu yen Kresna wis ora bisa nahan amarah marang tumindak angkara murka.
• Sakti Mandraguna: Nggambarake kekuwatan dewa sing ora ana tandhingane.
• Adil lan Tegas: Sanajan duka, tujuane kanggo negakake bebener lan numpes angkara murka.
• Ngedab-edabi (Mengerikan): Wujude malih dadi raseksa gedhe (Brahalasewu) sing duwe sirah sewu lan tangan akeh sing nyekel gegaman. 

b. Swarane (Suara/Dialog)

Nalika malih dadi Ghorawikrama, swarane Kresna berubah drastis:

Gedhe, Ngebeg-ebegi, lan Menggelegar: Swarane ora alus kaya Kresna biasané, nanging swara raseksa sing abot lan nggegirisi.

Mratelakake Ancaman: Swarane kebak kanthi tegese bebaya lan ancaman marang mungsuh.

Pambuka kanthi "Duk": Sering ditandhani kanthi swara duka sing medeni (ombak swara sing gedhe). 

Ing pagelaran wayang kulit, adegan iki dadi puncak sing paling nyenengake lan nuduhake kakuwatan mutlak kebecikan nglawan kejahatan.

4. Sanghyang Yamadipati

Sanghyang Yamadipati (utawa Bathara Yamadipati) iku paraga wayang sing kondhang minangka dewa pati utawa penguasa alam baka/neraka ing pewayangan Jawa. Ing ngisor iki katrangan watak lan swarane nggunakake basa Jawa:

a. Watak Sanghyang Yamadipati

• Adil lan Teges: Yamadipati iku hakim kang adil. Dheweke nyabut nyawa manungsa ora pandhang bulu, nanging adhedhasar takdir (wanci) sing wis ditentukake.
• Wicaksana: Sanajan medeni, dheweke iku dewa sing wicaksana, ngerti bener lan luput.
• Tanggung Jawab: Dheweke tanggung jawab marang tugas-tugas ing neraka lan njaga keseimbangan alam.
• Teguh Pendirian: Ora bisa disuap lan ora bisa diintervensi dening sapa wae nalika njupuk nyawa. 

b. Swara (Suara/Dialog)

Ing pagelaran wayang kulit, swara utawa dhialek Bathara Yamadipati biasane:

• Abot lan Medeni: Swarane ditokake kanthi karakter gagah utawa raksasa sing wibawa, ora cempreng, nanging abot lan ngebaki swasana (nggegirisi).
• Tegas lan Serak-serak Basah: Nalika ngendika, swarane cetha, teges, lan ora kesusu (alon nanging nresep).
• Mawa Wibawa: Swara sing nuduhake otoritas minangka penguasa pati. 

c. Gambaran Fisik/Wayang

Praupan: Biasane nganggo praupan raseksa (raksasa) nanging alus utawa raseksa sing duwe wibawa (dudu raseksa kang bodho utawa kasar banget), mripat kedelen, lan irung gedhe.

Werna Pasuryan: Asring digambarake kanthi warna ireng utawa biru tuwa, nuduhake kewicaksanan lan misteri alam pati. 

Bathara Yamadipati minangka putrane Sanghyang Tunggal lan duwe garwa Dewi Mumpuni.

4. Werkudara

a. Watak/Karakter Werkudara (Watak Utama)

• Jujur lan Lurus: Werkudara iku jujur banget, ora seneng apus-apus (jujur, lugas, tegas).
• Gagah Berani: Wani merangi angkara murka lan mbelani bebener.
• Setia lan Bekti: Setia marang sedulur lan bekti marang ibu (Dewi Kunti) lan guru.
• Ora Basa (Lugas): Werkudara ora nate nganggo basa krama (bahasa halus) marang sapa wae, kalebu marang dewa, amarga nganggep kabeh padha drajate. Dheweke ngomong ngoko nanging tetep ngajeni.
• Setya Tuhu: Kuwat lan pantang menyerah.
• Lemu lan Seneng Mangan: Werkudara uga dikenal kanthi julukan "perut serigala" (artine panganane akeh/seneng mangan). 

b. Swara lan Gaya Bicarane (Swara)

• Swara Gede lan Banter: Swarane Werkudara iku seru, abot, lan ngebaki ruangan (gede lan banter).
• Teges lan Lugas: Bicarane ora kakehan padon (tidak bertele-tele), langsung ing inti masalah.
• Nganggo Basa Ngoko: Kaya sing kasebut ing ndhuwur, Werkudara tansah ngomong basa Jawa ngoko, nuduhake watake sing apa anane. 

c. Perawakan (Fisik)

• Gagah Gedhe Dhuwur: Perawakane dhuwur gedhe, gagah banget.
• Kuku Pancanaka: Nduweni kuku dawa lan landhep ing jempol tangane minangka pusaka. 
• Ringkesane, Werkudara iku paraga wayang sing gagah berani, jujur, lan suarane teges (banter). 

5. Bathara Widyadira

Ing jagad pewayangan, Bathara Widyadira iku salah siji paraga dewa sing duwe peran wigati, utamane dadi sesepuh utawa pemimpin para gandarwa lan widadara.

Ing ngisor iki jlentrehane ngenani watak lan swarane Bathara Widyadira:

a. Watak (Karakter)

Bathara Widyadira nggambarake sosok dewa sing luhur budine nanging tetep duwe wibawa sing kuwat. Watak utamane yaiku:

• Sabar lan Wicaksana: Dheweke dadi papan pitakon utawa panggonan konsultasi kanggo para dewa liyane lan para satriya.
• Andhap Asor: Senadyan panguwasa ing kahyangan (utamane wilayah widadara), dheweke tetep sopan lan ora umuk.
• Teguh ing Janji: Tansah njaga paugeran lan tatanan kahyangan kanthi disiplin.
• Penyayang: Duwe rasa asih marang para titah, utamane sing gelem laku prihatin lan nyuwun pituduh becik.

b. Swara (Artikulasi)

Swarane Bathara Widyadira ing pagelaran wayang kulit biasane nggunakake gaya antawacana sing khas:

• Lantang nanging Gandem: Swarane ora cempreng, nanging ngebaki rungu (berwibawa).
• Sareh: Iramane alon, ora kesusu, nuduhake yen dheweke iku paraga sing mikir dhisik sadurunge ngendika.
• Madya: Biasane nggunakake nada suara sing ana ing tengah-tengah (ora pati dhuwur kaya Bathara Indra, nanging ora abot banget kaya Bathara Kala).
• Basa: Tansah nggunakake basa Krama Inggil sing alus banget, nanging tetep ana garis tegas nalika paring dhawuh utawa pepeling.

c. Ciri Fisik (Visual)

Kanggo ngenali paraga iki ing kelir, sampeyan bisa mriksani ciri-cirine:

• Nganggo makuta (mahkota) dewa sing endah.
• Busana lan aksesoris sing nggambarake kemewahan kahyangan (Full praba lan perhiasan).
• Rauh (muka) sing katon ayem utawa jatmika.

6. Bathara Bayu 

Bathara Bayu minangka salah siji dewa utama ing jagad pawayangan Jawa kang nguwasani angin, hawa, lan napas kauripan. Ing ngisor iki katrangan ngenani watak lan swarane Bathara Bayu: 

a. Watak Bathara Bayu

• Jujur lan Adil: Bathara Bayu dikenal minangka dewa kang tansah tumindak bener lan adil.
• Wicaksana lan Tenang: Minangka manifestasi angin, watake tenang nanging bisa dadi kekuwatan kang gedhe (bisa dadi angin sepoi-sepoi utawa angin puyuh/badai).
• Cermat lan Teliti: Sifat angin kang ngrasuk ing ngendi wae nggambarake watak kang cermat lan komprehensif ing kauripan.
• Penyambung Urip (Tetalining Ngaurip): Amarga nguwasani napas, Bathara Bayu dadi dewa kang wigati kanggo kauripan.
• Gagah lan Kuwat: Bathara Bayu klebu tokoh gagahan, kang nggambarake kekuwatan, kasekten, lan panguwasa langit. 

b. Swarane Bathara Bayu

• Gedhe, Serak, lan Wibawa: Swarane Bathara Bayu digambarake minangka swara kang gedhe, abot, lan rada serak (serak-serak basah), nggambarake kasekten lan wibawa.
• Halus Nanging Teges: Sanadyan swarane gedhe, guneme (cakapan) tansah halus, manis, lan ngandhut piwulang luhur.
• Jroning Pedalangan: Nalika dhalang nggunakake tokoh Bathara Bayu, swarane digawe rada nglokro (ndhemeg) utawa serak wibawa, ora cempreng, lan keprungu jero. 
• Bathara Bayu uga dadi dewa kang menehi kasekten marang Bima (Werkudara) lan Hanoman, mula watak lan kekuwatane ana gandheng cenenge karo angin. 

7. Bathara Guru

Bathara Guru (utawa Sanghyang Manikmaya) iku paraga wayang Jawa kang nduweni kedudukan minangka ratuning para dewa ing Kahyangan Jonggringsalaka. 

Ing ngisor iki watak lan swarane Bathara Guru :

a. Watak Bathara Guru

• Wicaksana nanging gampang nepsu: Sanajan dadi panguwasa tertinggi, Bathara Guru nduweni sipat kang kontradiktif. Dheweke wicaksana, nanging menawa nepsu utawa duka, ora bisa diendhani.
• Adil: Minangka penguasa telung jagad (Mayapada, Madyapada, Marcapada), dheweke tansah njaga keseimbangan alam.
• Nduweni "Tri Netra": Nduweni mripat telu kang bisa ndelok kahanan bener lan salah.
• Egois lan Keras Kepala: Kadhangkala tumindak manut kekarepane dhewe lan kaku ing pendirian.
• Cacat Fisik minangka Simbol: Bathara Guru digambarake nduweni cacat fisik, yaiku sikile mlengkung (pincang), tangane papat (catur bhuja), lan belang ing gulune. Iki simbol menawa ora ana makhluk kang sampurna. 

2. Swara lan Gaya Pacelathon

• Swarane Abot lan Tegas: Swarane dalang nalika ngisi swara Bathara Guru biasane abot, gedhe, lan tenang, nuduhake wibawa ratu.
• Nganggo Basa Krama Inggil: Amarga dadi dewa tertinggi, pacelathone nggunakake basa Jawa Krama Inggil kang alus lan kebak wibawa (sesumbar utawa dhawuh).
• Tempo Alon nanging Nesu: Menawa micara santai, tempona alon. Nanging yen wis duka (nesu), swarane dadi dhuwur, banter, lan medeni. 
• Ringkesan: Bathara Guru iku paraga "Dewa Raja" sing wibawa, wicaksana, nanging gampang kesulut emosi (manungsa-dewa).