TUJUAN PEMBELAJARAN :
Setelah mempelajari bab ini, peserta didik diharapkan mampu :
- Menganalisis isi pokok gagasan dari kegiatan menyimak teks sastra pewayangan secara kelompok
- Menyimpulkan ringkasan cerita dari hasil menyimak teks sastra pewayangan dan disajikan dengan memanfaatkan sarana media digital
- menafsirkan piwulang luhur yang terkandung dalam teks sastra pewayangan secara kritis
- Mengintegrasikan piwulang luhur yang terkandung dalam teks sastra pewayangan dalam kehidupan sehari hari
- Membandingkan ragam jenis gagrag pewayangan di Jawa Tengah sebagai potensi kearifan lokal.
Pitakon Pangrunut :
Geneya jaman ndisik wong wong padha nonton wayang saka mburi kelir ?
Amarga pakem lan makna budaya wayang jaman biyen kuwi beda karo saiki.
Sawetara sebab utamane:
1. Makna simbolik
Nonton wayang saka mburi (mung weruh bayangane ing kelir) iku nglambangake urip manungsa sing mung ndeleng “bayangan” utawa tandha-tandha, dudu kasunyatan sakabehe. Iki ana gandhengane karo piwulang filsafat Jawa.
2. Fungsi spiritual lan ritual
Jaman dhisik, wayang ora mung tontonan nanging uga tuntunan lan upacara ritual (slametan, ruwatan, bersih desa). Bayangan wayang dianggep luwih suci lan sakral tinimbang wujud wayang sing nyata.
3. Penerangan winates
Nalika semana mung nganggo lampu blencong. Cahya kuwi paling efektif kanggo nggawe bayangan ing kelir, mula tontonan saka mburi luwih cetha lan dramatis.
4. Estetika bayangan
Bayangan wayang menehi kesan alus, misterius, lan imajinatif. Penonton diajak mikir lan ngrasakake crita, ora mung ndeleng wujude.
5. Tatanan sosial
Ing sawetara tradhisi, sing nonton saka ngarep (ndeleng wayange langsung) biasane bangsawan utawa tamu khusus, dene rakyat umum ana ing mburi kelir.
Saiki wong-wong luwih seneng nonton saka ngarep amarga:
* luwih visual,
* luwih cetha ndeleng ukiran wayang,
Sawetara sebab utamane:
1. Makna simbolik
Nonton wayang saka mburi (mung weruh bayangane ing kelir) iku nglambangake urip manungsa sing mung ndeleng “bayangan” utawa tandha-tandha, dudu kasunyatan sakabehe. Iki ana gandhengane karo piwulang filsafat Jawa.
2. Fungsi spiritual lan ritual
Jaman dhisik, wayang ora mung tontonan nanging uga tuntunan lan upacara ritual (slametan, ruwatan, bersih desa). Bayangan wayang dianggep luwih suci lan sakral tinimbang wujud wayang sing nyata.
3. Penerangan winates
Nalika semana mung nganggo lampu blencong. Cahya kuwi paling efektif kanggo nggawe bayangan ing kelir, mula tontonan saka mburi luwih cetha lan dramatis.
4. Estetika bayangan
Bayangan wayang menehi kesan alus, misterius, lan imajinatif. Penonton diajak mikir lan ngrasakake crita, ora mung ndeleng wujude.
5. Tatanan sosial
Ing sawetara tradhisi, sing nonton saka ngarep (ndeleng wayange langsung) biasane bangsawan utawa tamu khusus, dene rakyat umum ana ing mburi kelir.
Saiki wong-wong luwih seneng nonton saka ngarep amarga:
* luwih visual,
* luwih cetha ndeleng ukiran wayang,
* lan fungsine luwih dadi hiburan tinimbang ritual.
Apa tujuwane wong wong jaman ndisik nganakake pagelaran wayang ?
Tujuwane wong-wong jaman ndisik nganakake pagelaran wayang kuwi ora mung kanggo tontonan, nanging luwih jero lan jembar maknane. Ing ngisor iki tujuan-tujuane:
1. Tuntunan urip (piwulang budi pekerti)
Wayang dadi sarana kanggo mulang nilai-nilai urip: becik lan ala, bener lan salah, darma, setya, sabar, lan tanggung jawab. Crita Ramayana lan Mahabharata dianggep minangka cermin urip manungsa.
2. Upacara ritual lan spiritual
Pagelaran wayang kerep dianakake kanggo:
* ruwatan (ngilangake sukerta),
* slametan,
* bersih desa,
* nyuwun slamet, rejeki, utawa tolak bala.
Wayang dipercaya nduweni daya spiritual lan hubungan karo alam gaib.
3. Media panyebaran agama lan budaya
Jaman Wali Songo, wayang digunakake kanggo nyebarake agama Islam kanthi cara alus tanpa ngilangi budaya Jawa. Nilai agama dilebokake ing crita lan dialog.
4. Pangrekat sosial (ngumpulake masyarakat)
Pagelaran wayang dadi sarana ngumpulake warga, nguwatake paseduluran, lan gotong royong. Biasane digelar nalika acara desa utawa hajatan.
5. Hiburan rakyat
Sanadyan sarat makna, wayang uga dadi hiburan. Ana guyonan, tembang, lan crita sing nyenengake supaya wong seneng lan ora bosen.
6. Pangeling-eling babagan asal lan tujuan urip
Wayang ngelingake manungsa supaya eling marang Gusti, ngerti sapa awake dhewe, lan ngerti tujuan urip (sangkan paraning dumadi).
1. Tuntunan urip (piwulang budi pekerti)
Wayang dadi sarana kanggo mulang nilai-nilai urip: becik lan ala, bener lan salah, darma, setya, sabar, lan tanggung jawab. Crita Ramayana lan Mahabharata dianggep minangka cermin urip manungsa.
2. Upacara ritual lan spiritual
Pagelaran wayang kerep dianakake kanggo:
* ruwatan (ngilangake sukerta),
* slametan,
* bersih desa,
* nyuwun slamet, rejeki, utawa tolak bala.
Wayang dipercaya nduweni daya spiritual lan hubungan karo alam gaib.
3. Media panyebaran agama lan budaya
Jaman Wali Songo, wayang digunakake kanggo nyebarake agama Islam kanthi cara alus tanpa ngilangi budaya Jawa. Nilai agama dilebokake ing crita lan dialog.
4. Pangrekat sosial (ngumpulake masyarakat)
Pagelaran wayang dadi sarana ngumpulake warga, nguwatake paseduluran, lan gotong royong. Biasane digelar nalika acara desa utawa hajatan.
5. Hiburan rakyat
Sanadyan sarat makna, wayang uga dadi hiburan. Ana guyonan, tembang, lan crita sing nyenengake supaya wong seneng lan ora bosen.
6. Pangeling-eling babagan asal lan tujuan urip
Wayang ngelingake manungsa supaya eling marang Gusti, ngerti sapa awake dhewe, lan ngerti tujuan urip (sangkan paraning dumadi).
Mula, wayang iku tontonan sing dadi tuntunan, ora mung seneng-senengan wae.
Geneya awake dhewe kudu ngonceki piwulang saka cerita wayang ?
Awake dhewe kudu ngonceki piwulang saka cerita wayang amarga wayang iku dudu mung crita fiksi, nanging cermin urip manungsa sing kebak piwulang. Sawetara alesane yaiku:
1. Wayang minangka tuntunan urip
Crita wayang ngemot nilai budi pekerti: kejujuran, kesabaran, tanggung jawab, lan darma. Yen mung ditonton tanpa digatekake maknane, piwulange ora bakal tekan.
2. Urip manungsa ora beda adoh karo crita wayang
Masalah ing wayang—rebutan kuwasa, rasa iri, tresna, pengorbanan—iku padha karo sing dialami manungsa saiki. Kanthi ngonceki, awake dhewe bisa sinau tanpa kudu ngalami langsung.
3. Supaya ora mung “nonton bayangan”
Ing filsafat Jawa, wong sing ora ngonceki piwulang iku kaya nonton wayang mung bayangane wae, ora ngerti maknane. Ngonceki piwulang tegese golek kasunyatan ing balik crita.
4. Nglatih rasa lan pikiran
Wayang ora ngajari kanthi cara kasar, nanging liwat simbol lan perlambang. Iki nglatih awake dhewe supaya mikir jero, sabar, lan nduweni rasa (eling lan waspada).
5. Ngreksa lan nerusake budaya luhur
Yen piwulange ora dingerteni, wayang mung dadi tontonan kosong lan bisa ilang maknane. Ngonceki piwulang iku cara kanggo njaga warisan budaya Jawa.
6. Nuntun marang urip sing luwih becik
Tujuan pungkasan piwulang wayang yaiku supaya manungsa bisa urip selaras: karo awake dhewe, karo liyan, lan karo Gusti.
Cekake, wayang iku kaca benggala urip. Yen awake dhewe gelem ngonceki piwulange, urip bisa luwih waskita lan ora kesasar.
saiki, ayo dolanan lan sinau bab wayang :
Tidak ada komentar:
Posting Komentar